Avadānaśatakam* |

navamo vargaḥ |

81: samudraḥ

tasyoddānam*.
samudraḥ sumanāś caiva hiraṇyapāṇis tripiṭena ca
yaśomitropapādau ca śobhitaḥ kapphiṇas tathā
bhadriko rāṣṭrapālaś ca vargo bhavati samudditaḥ ||

buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti deva­nāgayakṣāsuragaruḍakinna­ramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajya­pari­ṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane ’nāthapiṇḍadasyārāme | śrāvastyām anyatamaḥ sārthavāhaḥ | tena sadṛśāt kulāt kalatram ānītam* | sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati | tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayato buddhir utpannā: yāvad ahaṃ yuvā, tāvad dhanasaṃcayaṃ karomi | paścād vṛddhāvasthāyāṃ sukhaṃ parimokṣye iti | tataḥ sārthavāhaḥ pañcavaṇikchatapari­vāro Vaidya: -vaṇikśata- yānapātram ādāya bhāryāsahāyo mahāsamudram avatīrṇaḥ | yāvad prajāvatī āpannasatvā jātā | yāvat taraiva samudramadhye prasūtā | dārako jāto ’bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ | tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpitam*: yasmāt samudramadhye jātas tasmāt samudra iti nām | yāvad asau sārthavāhaḥ svastikṣemābhyāṃ saṃsidhhayānapātro mahāsamudrāt pratyāgataḥ ||

yadā samudro darako mahān saṃvṛttas tadā pitrā sārthavāhatve pratiṣṭhāpya pañcavaṇikchatapari­vāro Vaidya: -vaṇikśata- mahāsamudraṃ saṃpreṣitaḥ | so ’nupūrveṇa cañcūryamāṇo grāmana­gara­nigamarāṣṭra­rāja­dhānīpaṭṭanāny avalokayan samudratīram anuprāptaḥ | sa pñcabhiḥ purāṇaśatair vahanaṃ bhṛtvā pañca pauruṣeyān* gṛhītvā āhāraṃ nāvikaṃ kaivartaṃ karṇadhāraṃ ca trir api ghaṇṭāvaghoṣaṇaṃ kṛtvā mahāsamudram avatīrṇaḥ | tatas teṣāṃ samudramadhyagatānāṃ kālikāvātena tad vahanam itaś cāmutaś ca paribhrāmyate | samudraś ca sārthavāhas tīrthikābhiprasannaḥ | so ’kālamṛtyubhayabhītaḥ ṣaṭ śāstṝn āyācituṃ pravṛttaḥ | tathāpi tad vahanaṃ vāyunā bhrāmyata eva | yāvad anye vaṇijo devatāsahasrāṇy āyācituṃ pravṛttāḥ | āhuś ca:

śivavaruṇakuberā vāyur agni mahendro
bhuvi ca tuvimagho yo viśvadevo maharṣiḥ
vayam iha maraṇārtā vaḥ prapannāḥ sma śīghraṃ
vyasanam idam upetaṃ trātum icchantu sārtham* ||

tatas teṣām evam api paridevamānānāṃ nāsti kaścit trātā | yāvat tatrānyatama upāsakaḥ samārūḍhaḥ | sa uvāca: kiṃ vo bhavantaḥ ṣaṭ śāstāra anye ca devatāḥ kariṣyanti? buddhaṃ bhagavantaṃ pratyakṣadevataṃ bhāvena śaraṇaṃ prapadyadhvam* | sa vas trātā bhaviṣyatīti | tataḥ samudrapramukhāni pañca vaṇikchatāni ekasvareṇa bhagavantaṃ śaraṇaṃ prapannāni ||

atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttānām ekārakṣāṇām śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhi­pād­acaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ sapta­bodhyaṅ­gakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamā­patti­kuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśa­śata­vaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchra­saṃ­kaṭa­saṃ­bādhaprāptaḥ, ko ’pāyanimnaḥ ko ’pāyapravaṇaḥ ko ’pāyaprāgbhāraḥ | kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:

apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ
na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet ||

yāvad bhagavatā jetavanāvasthitena sūryasahasrātirekaprabhāḥ kanakavarṇā marīcaya utsṛṣṭāḥ, yais te vaṇijaḥ samantād avabhāsitāḥ | kalpasahasraparibhāvitāś cāṃśava utsṛṣṭāḥ, yaiḥ prahlāditāḥ | kālikāvātaś ca pratyāgataḥ ||

yāvat samudraḥ svastikṣemābhyāṃ saṃsiddhayānapātraḥ pratyāgatas tenaiva maraṇasaṃvegena dānapradānāni datvā bandhujanaṃ samāśvāsya śrama­ṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakān saṃtarpya pañcavaṇikchataparivāro bhagavacchāsane pravrajitaḥ | tena yujyamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena idam eva pañcagaṇḍakaṃ saṃsāracakraṃ calācalaṃ viditvā sarvasaṃskāragatīḥ śata­napatanavikiraṇavidhvaṃ­sana­dharma­tayā parāhatya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | arhan saṃvṛttaḥ traidhātukavītarāgaḥ samaloṣṭakāñcana ākāśapāṇitalasamacitto vāsīcandanakalpo vidyāvidāritāṇḍakośo vidyābhijñāprati­saṃ­vitprāpto bhavalābhalobhasat­kāraparāṅmukhaḥ | sendropendrāṇāṃ devānāṃ pūjyo mānyo ’bhivādyaś ca saṃvṛttaḥ ||

bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: āścaryaṃ bhadanta yad bhagavatā imāni samudrapramukhāni pañca vaṇikchatāni iṣṭena jīvitenācchāditāni, vyasanāt paritrātāni, atyantaniṣṭe ca nirvāṇe pratiṣṭhāpitānīti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad idānīṃ mayā vigatarāgeṇa vigatadveṣeṇa vigatamohena parimuktena jāti­jarāv­yādhi­maraṇa­śoka­pari­deva­duḥkha­daurmanasyopāyāsaiḥ imāni samudrapramukhāni pañca vaṇikchatāni iṣṭena jīvitenācchāditāni, vyasanāt paritrātāni, atyantaniṣṭe ca nirvāṇe pratiṣṭhāpitānīti | yat tu mayā atīte ’dhvani sarāgeṇa sadveṣeṇa samohenāparimuktena jāti­jarāv­yādhi­maraṇa­śoka­pari­deva­duḥkha­daurmanasyopāyāsaiḥ ime vaṇijaḥ paritrātāḥ | tac chṛṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ’tīte ’dhvany anyatarasmin samudratīre pañcābhijñaḥ ṛṣiḥ prativasati, kaṣṭatayā mūlaphalāmbubhakto ’jinavalkalavāsī agnihotrikaḥ Speyer: agnihotrakaḥ | sa ca kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalo vyasanagatānāṃ paritrātā | yāvad vārāṇasyāṃ pañcavaṇikchatāni samudram avatartukāmāni | tāny anupūrveṇa cañcūryamāṇāni samudratīram anuprātāni | tam ṛṣiṃ dṛṣṭvā prasādajātāni pādayor nipatya vijñāpayitum ārabdhāni: yady asmākaṃ bhagavan samudramadhyagatānāṃ kiṃcid vyasanam utpadyate, bhagavatā tāvad ete paritrātavyā iti | tenādhivāsitam*: evaṃ bhavatv iti | tatas te vaṇijo ratnāny ādāya jambudvīpābhimukhāḥ saṃprasthitāḥ | yāvat kālikayā rākṣasyā saṃtrāsitum ārabdhāḥ | tatas tena ṛṣiṇā paritrārāḥ | tataḥ saṃsiddhayānapātrāḥ pratyāgatā ṛṣisamīpam upagamyocuḥ: bho maharṣe anena duṣkareṇa vyavasāyena kāruṇyabhāvāc ca kiṃ prārthayasa iti | tenoktam*: andhe loke ’nāyake buddho bhūyāsam atīrṇānāṃ satvānāṃ tārayitā, amuktānāṃ mocayitā, anāśvastānām āśvāsayitā, aparinirvṛtānāṃ parinirvāpayiteti | tair uktam*: yadā tvaṃ buddho bhaves tadā asmān api samanvāharethā iti | ṛṣir āha: evam astv iti ||

kiṃ manyadhve bhikṣavo yo ’sau tena kālena tena samayena ṛṣir āsīt*, ahaṃ saḥ | ye te vaṇijaḥ, ime te samudrapramukhās tadāpy ete mayā paritrātāḥ | bhūyaḥ kāśyape bhagavati pravrajitā babhūvuḥ | tatraibhir indrayaparipākaḥ kṛtaḥ | tenedānīm arhatvaṃ sākṣātkṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||

idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||